Þjóðminjasafn Íslands, endurbætur og stækkun

Verkefniskynning þessi er úrdráttur af skilamatinu Þjóðminjasafn Íslands, endurbætur og stækkun, sem gefið var út í apríl 2010. Framkvæmdir við endurbætur safnhússins við Suðurgötu 41 í Reykjavík ásamt viðbyggingum, voru unnar á árunum 2001 til 2004 og einnig voru unnar framkvæmdir við innréttingar fyrir grunnsýningu.

Verkkaupi var menntamálaráðuneytið. Framkvæmdasýslan hafði umsjón með verkefninu.

Frumathugun

Þjóðminjasafnshúsið er merk bygging og hefur varðveislugildi vegna byggingarsögu sinnar. Það var teiknað á árunum 1945 til 1952 og var arkitekt Sigurður Guðmundsson í samstarfi við Eirík Einarsson.

Að frumathugun var unnið töluvert á 9. og 10. áratug tuttugustu aldar, meðal annars var unnin áfangaskýrsla á árunum 1993-94. Menntamálaráðuneytið hafði forgöngu um endurreisn Þjóðminjasafnsins og komu þjóðminjaverðirnir Þór Magnússon og síðar Margrét Hallgrímsdóttir sérstaklega að stefnumótunnni og unnu með byggingarnefnd Þjóðminjasafns að frumathugun. Byggingarnefnd Þjóðminjasafns skipuðu upphaflega eftirfarandi aðilar. Sturla Böðvarsson, formaður, Gunnar Jóhann Birgisson, formaður Þjóðminjaráðs, Örlygur Geirsson, skrifstofustjóri í menntamálaráðuneytinu, og Steindór Guðmundsson, forstjóri Framkvæmdasýslu ríkisins. Fulltrúi Þjóðminjasafns Íslands gagnvart byggingarnefnd var Guðný Gerður Gunnarsdóttir.

Frumathugun lá fyrir í árslok 1997. Ákveðið var að safnið yrði áfram í safnhúsinu við Suð-urgötu til frambúðar, vegna sögunnar og heppiegrar staðsetningar þess, fremur en að byggja nýtt hús fyrir safnið. Til að koma húsinu í gott horf og var ljóst að endurbætur yrðu að vera umfangsmiklar enda húsið gamalt og gera yrði verulegar breytingar á fyrirkomulagi. Til að bæta aðkomu að safnhúsinu var ákveðið að byggður yrði nýr aðalinngangur á suðurhlið í tengslum við aðkomu og bílastæði.

Áður en unnt var að rýma safnhúsið voru skrifstofur fluttar í húsnæði að Lyngási í Garðabæ, og ekki staðsetta aftur í safnhúsinu en aðstaða fyrir þessa innri starfsemi er nú í næsta húsi við safnhúsið. Safnmunir voru settir í geymslur í Vesturvör í Kópavori árið 1998 en sýningar safnsins voru haldnar á öðrum stöðum á framkvæmdatímanum. Framkvæmdir við endurbætur geymslu- og skrifstofuhúsnæðis fyrir safnið í öðrum byggingum eru utan þessa skilamats.

Áætlunargerð

Að hönnun hússins var unnið í áföngum og umfang framkvæmda við safnhúsið var ekki skýrt þegar fyrstu framkvæmdir hófust. Um mitt ár 2001 lá þó fyrir fullnaðarhönnun 2. áfanga, sem var megináfangi framkvæmdarinnar. Náði hann til gagngerra endurbóta á öllum hæðum hússins á alls 4.900 fermetrum og til viðbygginga. Hönnun endurbóta og stækkunar miðaðist við að rúmgóðir sýningarsalir yrðu á þrem hæðum hússins, á inngangshæð yrði einnig safnbúð, veitingastofa og fyrirlestrasalur en aðstaða starfsmanna í norðurenda hússins. Meginmarkmið arkitektanna var að raska ekki yfirbragði hússins og sérkennum og að nota, þar sem hægt væri, fyrri rýmisskipan og upprunaleg efni á gólf og veggi. Sýningarsvæðið var stækkað úr 800 fermetrum í um 2000 fermetra, auk fyrrnefnds sérsýningarrýmis.

Haldin var samkeppni um sýningarhönnunina. Fyrstu verðlaun hlaut Codesign Sweden AB. Árni Páll Jóhannsson sýningahönnuður fenginn til ráðgjafar varðandi frumhönnun og var sýningarhönnunin þróuð áfram í hönnunarteymi. Hönnuðir Codesign önnuðust útfærslur og lögðu fram verkteikningar. Margmiðlunartækni og innréttingar voru hannaðar fyrir mismunandi þætti sýninga safnsins, meðal annars sérhannaðir sýningarskápar.

Ráðgjafar endurbóta, viðbygginga og lóðar voru Ögmundur Skarphéðinsson og Ólafur Hersisson hjá Hornsteinum - arkitektum ehf., arkitektar og Ragnhildur Skarphéðinsdóttir hjá Hornsteinum var landlagsarkitekt. Línuhönnun hf. sá um burðarþolshönnun og hönnunarstjórn, tengiliður var Jón Viðar Guðjónsson. Verkfræðistofa Guðmundar og Kristjáns hf. annaðist lagnahönnun, tengiliður Ragnar Kristinsson. Þá annaðist Rafhönnun hf. raflagnahönnun, tengiliður þeirra var Gunnsteinn Gumundsson.

Eins og fyrr segir nær þetta skilamat ekki til framkvæmda annars staðar en í safnhúsinu, svo sem við skrifstofuhúsnæði í Garðabæ og geymsluhúsnæðis í Kópavogi, né til flutnings. Þessir þættir voru um 143 m.kr. Í heildarkostnaðaráætlun eru ekki teknar með utanhússframkvæmdir, sem unnar voru á árunum 1991 til 1997, og námu um 170 m.kr., né heldur afleiddur kostnaður svo sem leigugreiðslur og fleira. Framkvæmdir við Bogasal eru einning undarskildar.

Heildarkostnaðaráætlun FSR, á verðlagi í apríl 2001, sem byggist á kostnaðaráætlun byggingarnefndar, er annars vegar vegna endurbóta og stækkunar hússins alls 827 m.kr. og hins vegar vegna grunnsýningar 139 m.kr. Samtala beggja þátta er 966 m.kr.

Verkleg framkvæmd

Framkvæmdasýsla ríkisins hafði umsjón með verklegri framkvæmd fyrir hönd verkkaupa. Verkefnisstjórar hjá FSR við verklega framkvæmd voru Jón Sigurðsson og Þráinn Sigurðsson.

Framkvæmdir við aðalbyggingu Þjóðminjasafns Íslands við Suðurgötu náði til þriggja áfanga sem skiptust í fleiri útboðsverk.

1. áfangi, Þjóðminjasafn Íslands, rif, viðbyggingar og endurbætur, skiptist í tvö útboðsverk og það fyrra fólst í því að undirbúa síðari framkvæmdir með því að rífa út úr húsinu. Var verkið boðið út í október 1998. Tekið var tilboði Ístaks hf. að fjárhæð 43.652.527 krónur sem var 77,3% af kostnaðaráætlun. Síðara útboðsverkið var boðið út í júlí 2001 og fólst í endurbótum innanhúss ásamt stækkun byggingarinnar, þar með talið uppsteypu og lúkningu kaffistofu, nýjum inngangi, utanhúsfrágangi viðbyggingar og innréttingu á samtals 4.900 m². Tekið var tilboði Kraftvaka ehf. að fjárhæð 429.848.832 krónur sem var um 93% af kostnaðaráætlun.

Framvinda framkvæmda hófst með verki Ístaks við rif og uppsteypu viðbyggingar. Meginverkið Þjóðminjasafnið, endurbætur og stækkun, hófst í september 2001, hjá verktakanum Kraftvaka ehf. Helstu vandamál sem komu upp á verktíma voru breytingar á hönnun, gjaldþrot verktaka og tafir af þeim sökum. Á framkvæmdatíma voru áætlanir endurskoðaðar verulega og aukið við umfangið. Tengdust breytingarnar uppbyggingu safnsins, ákvörðunum um safngeymslur, innréttingar fyrir sýningar og skrifstofur sem töfðu framkvæmdir en leiddu vafalaust til betri lausna en annars hefði orðið.

2. áfangi, Þjóðminjasafn Íslands, grunnsýning, var boðin út í tveimur útboðum, það fyrra í september 2003 í lokuðu útboði sem náði til innréttinga með glerþráðalýsingu ásamt ljósgjöfum. Tekið var tilboði Sökkuls ehf. að undangengnum samningskaupum, að fjárhæð 162.063.072 krónur sem var 103% af kostnaðaráætlun. Sérstakir sýningarskápar með háum tæknilegum kröfum um hita- og rakastillingu voru boðnir út sérstaklega, það er útboðsverkið Þjóðminjasafn Íslands, smíði sýningaskápa, í desember 2003. Tekið var tilboði Meyvaert Glass Engineering N.V.

Innréttingar fyrir grunnsýningu náðu annars vegar til innréttinga og uppsetningar og hins vegar framleiðslu glerskápa. Sökkull sá um smíði innréttinga og uppsetningu þeirra á verkstað og einnig að setja upp sýningarskápa sem Mayvaert framleiddi. Hönnun Codesign var í sumum tilvikum ófullnægjandi og reyndist þá nauðsynlegt að breyta lausnum og framleiðslu til að uppfylla gæðakröfur minjavörslu. Verklok sýningarinnréttinga voru 1. september 2004.

3. áfangi, Þjóðminjasafn Íslands, lóðarfrágangur, var boðinn út og var tekið tilboði Bortækni Karbó ehf. að fjárhæð kr. 48.929.388 krónur sem var 84,7% af kostnaðaráætlun. Framkvæmdir við lóðarfrágang hófust í apríl 2004. Gengið er frá lóð með grassvæði, hellulögðum stígum svo og malbikuðum akbrautum og bílastæði.

Þjóðminjasafn Íslands opnaði að nýju 1. september 2004 í safnhúsinu við Suðurgötu eftir gagngerar endurbætur þess. Var þá jafnframt hafin ný starfsemi og opnuð ný grunnsýning sem segir sögu þjóðarinnar frá landnámi til vorra daga auk sérsýninga í Bogasal og ljósmyndasýning á jarðhæðinni.

Eftirlit með fyrra útboðsverkinu, rifi og viðbyggingu, hafði Línuhönnun hf. og eftirlitsmaður fyrir Línuhönnun hf. var Bjarki Guðmundsson. Eftirlit með síðari áfanganum, endurbótunum, hafði VSÓ Ráðgjöf ehf. og voru eftirlitsmenn Matthías Bjarki Guðmundsson og Gylfi Magnússon. Verklokaúttekt byggingarfulltrúa fór fram 31. ágúst 2004. VSÓ Ráðgjöf hafði einnig eftirlit með lóðarfrágangi. Eftirlit 2. áfanga, grunnsýningu, hafði Línuhönnun hf. eftirlitsmaður var Bjarki Guðmundsson.

Samningar milli Tryggingamiðstöðvarinnar hf. og verkkaupa náðust ekki um uppgjör þess verks sem Tryggingarmiðstöðin hafði tekið að sér að ljúka. Stefndi Tryggingarmiðstöðin íslenska ríkinu vegna uppgjörsins. Dómur gekk í Héraðsdómi Reykjavíkur í október 2007 en ríkið áfríjaði málinu til Hæstaréttar sem breytti ekki dómnum.

Skilamat

Hér eru úrdrættir úr lokakafla skilamatsins þar sem er samantekt og niðurstöður varandi fjárhagslega og aðra þætti framkvæmdanna. Þjóðminjasafnið 4.626 fermetrar. Heildarkostnaður á fermetra án búnaðar miðað við byggingarvísitölu 100 í júlí 1987 var 83.476 krónur á fermeter. Í samanburði við nokkur dæmi, þar sem meðalverð er á sama verðlagi tæplega 75 þús. kr. á fermetra án búnaðar, er einingarverð Þjóðminjasafnsins um 10% hærra. Heildarkostnaður framkvæmda, að meðtalinni grunnsýningu, var 1.553,1 milljónir króna á verðlagi hvers árs.

Áætlað var að samningsverk 1. og 3. áfanga, endurbætur og viðbyggingar, kostuðu samtals 827,0 milljónir króna og raunkostnaður þeirra á sama verðlagi var 982,2 m.kr, það er 19% hærri en áætlun. Frávik í verkinu varðandi 1. og 3. áfanga voru þau að 23% magnaukning varð í verkinu, aukaverk voru 31% en viðbótarverk 6%. Verkið fór í heildina 19% fram úr áætlun, ekki síst vegna frávikanna sem leiddu til vinnu hjá hönnuðum, eftirlitsaðilum og starfsmönnum Framkvæmdasýslunnar. Þá bættist töluverður kostnaður við verkið við gjaldþrots verktakans en Hæstiréttur féllst ekki á að verktrygging verktakans ætti að bæta það tjón.

Varðandi 2. áfanga, grunnsýningu, kemur fram að samningsverk þess var áætlað að kostaði samtals 139,0 milljónir króna og raunkostnaður á sama verðlagi var 334,4 milljónir króna, það er 141% hærri. Þessi mikli munur skýrist að hluta til með því að upphafleg kostnaðaráætlun byggðist ekki nema að litlu leyti á magntölum og var augljóslega verulega ábótavant vegna ónógra kostnaðarviðmiða. Frávik varðandi 2. áfanga voru þau að 36% magnaukning varð í verkinu, aukaverk voru 21% en viðbótarverk 22% eins og skýrt er nánar fyrr í skilamatinu. Þótt fyrir liggi ýmsar skýringar á háum raunkostnaði miðað við áætlun og á aukningunum verður fjárhagslegur árangur við framkvæmd grunnsýningarinnar að teljast með öllu óviðunandi.

Gott samstarf var á milli aðila, til dæmis brást verktakinn Sökkull vel við beiðnum um viðbætur sem voru vandasamar í framkvæmd. Gæði verksins af hálfu verktaka uppfylltu væntngar að langmestu leyti.

Eftir framkvæmdirnar eru í húsinu mun stærri sýningarsalir fyrir almenning og sérbúnar innréttingar með nýjustu sýningartækni sem styður við nútímalega miðlun safnsins. Á neðstu hæð hússins er kaffistofa, í sérstakri viðbyggingu, einnig safnbúð og þar fyrir innan sýningarsalur fyrir ljósmyndasýningar. Fyrirlestrasalurinn þar inn af, sem tekur um 80 manns í sæti, er mikilvægur þótt litill sé. Meginrými safnsins eru sýningarsalirnir á annarri og þriðju hæð með grunnsýningu safnsins sem fjallar um sögu Íslands frá landnámi til okkar daga.

Þjóðminjasafninu var veitt mikilvæg viðurkenning samstarfsvettvangs safna í Evrópu, European Museum Forum, eftir enduropnun safnsins í húsinu og var eitt þeirra safna sem dómnefnd tilnefndi sem besta safns ársins.

Fyrir gott aðgengi fyrir fatlaða fékk Þjóðminjasafnið viðurkenningu árið 2006. Meðal atriða varðandi aðstöðu í safninu sem skipta máli fyrir fatlaða eru að í aðalinngangi er enginn þröskuldur og rennihurð opnast sjálfkrafa. Bílastæði fyrir fatlaða eru nálægt aðalinngangi og við starfsmannainngang. Í fyrirlestrarsal er gott aðgengi fyrir hjólastóla. Lyfta gengur niður í kjallara þar sem er fatahengi og salerni fatlaða, eins er lyfta á milli hæða í sýningarsölunum.

Markmið arkitektúrs sem tengjast varðveislu voru vel uppfyllt og breytingar falla vel að upprunalegri gerð. Hinn nýi forsalur er með sterku áberandi formi, en samsvarar bogasalnum á norðurgaflinum og fellur vel að húsinu. Hátt rýmið er glæsilegt og undirstrikar virðuleika safnsins. Salirnir mynda hæfilega látlausan bakgrunn fyrir sýningarnar. Gestir safnsins hafa látið í ljós ánægju með breytinguna á umgjörð safnsins og nýju grunnsýningunni. Safnið minnir á gildi þess að rækta menningu okkar og skapa slíku starfi sem besta umgjörð. Virðist það hafa heppnast vel við stækkun og endurbætur Þjóðminjasafnsins.

Saga

Fyrstu sextíu árin var safnið til húsa á stöðum sem nú þættu ekki verðugir, á ýmsum þakhæðum húsa svo sem á lofti á dómkirkjunnar, tugthússins við Skólavörðustíg, Alþingishússins og Landsbankans. Einnig á rishæð Safnahússins við Hverfisgötu þegar það var byggt árið 1908 og var þar staðsett í 40 ár.

Við stofnun lýðveldisins árið 1944 ákvað Alþingi Íslendinga að láta reisa safnhús við Suðurgötu og var það morgungjöf til þjóðarinnar. Við opnun Þjóðminjasafnisins eftir gagngerar endurbætur eru því 60 ár liðin frá þeim atburði. Arkitekt hússins var Sigurður Guðmundsson í samstarfi við Eirík Einarsson. Það var teiknað á árunum 1945-52. Það er í fúnkisstíl en ber þó klassískt svipmót að því leyti að húsið er samhverft nema norðurendinn þar sem er turninn sem gefur húsinu glæsilegt yfirbragð.

Starfsemi Þjóðminjasafnsins fór fram í húsinu við Suðurgötu allt til ársins 1998 þegar því var lokað vegna endurbóta. Þá hófst viðamikil viðgerð á safnhúsinu samhliða mótun nýrrar grunnsýningar safnsins. Á sama tíma fékk safnið til afnota nýtt geymsluhúsnæði þar sem safnkosti var komið fyrir til varðveislu og rannsókna í nýju og vönduðu húsnæði.